ettelaat newspaper

تاريخ خبر: چهارشنبه 9 بهمن 1387، 1 صفر 1430، 28 ژانویه 2009، شماره 24396چهارشنبه 9 بهمن 1387، 1 صفر 1430، 28 ژانویه 2009، شماره 24396

بررسي پيامدهاي برداشت بي‌سامان آب از منابع زيرزميني(1)

منابع آب ته مي كشد

جمعيت كشور رو به فزوني است و پيامدش نياز بيش‌تر به محصولات كشاورزي و دامي خواهد بود، اما تامين اين محصولات با آب و خاك در كشوري كه دو سوم‌اش كوير است، بسيار سخت مي‌نمايد. با كمبود 36 درصدي بارش باران در سال جاري، رودخانه‌ها و تالاب‌ها دچار آسيب شده‌‌اند، هامون خشكيده، چشمه‌ها و كاريزها مي‌خشكند و جريان آب‌هاي جاري متوقف مي‌شود و بسياري دشت‌ها به وضعيت بحران مي‌رسند و آبخوان‌ها با كاهش افت، مواجه مي‌شوند.

به دليل تشنگي بيش از حد زمين نيز، بارش باران كه به 250 ميلي‌متر رسيده، تاثيري نداشته و جريان‌هاي سطحي آب درخور توجه نيست. بدتر آن كه 75 درصد بارندگي در فصول غيرآبياري‌ست و تنها 25 درصد بارندگي در فصول آبياري رخ مي‌دهد.

خشكسالي گسترده اين چندساله سبب شده هم منابع سطحي و هم مخازن آب زيرزميني رو به كاهش چشمگير نهد و حيات و زندگي انسان و نيز پرنده و چرنده و دام را با خطر جدي رودررو كند تا جايي كه اكنون پرونده چگونگي تامين آب‌آشاميدني شهرها و روستاها نيز، روي ميز مديريت آب كشور است.

تنها در خراسان 33 دشت با بحران مواجه شده و برداشت آب از آن‌ها ممنوع شده است. از 609 دشت موجود در كشور، 230 دشت با كمبود آب زيرزميني مواجه است. دشت‌هاي مشهد، چناران، فريمان، تربت حيدريه، كاشمر، قوچان، تربت جام، زاوه، سبزوار، نيشابور و جوين از كمبود شديد منابع آب رنج مي‌برند. در دوره 30 ساله گذشته، منابع آب تنها در توس مشهد بيش از 5/6 متر افت داشته است. كاهش منابع تجديد شونده، آلودگي منابع آب، دخل و تصرف غيرمجاز در بستر رودخانه‌ها، همه دست به دست هم داده و منابع آب را با بحران مواجه ساخته است.

برداشت بيش از تغذيه‌

اكنون ميزان برداشت آب، بسيار بيش‌تر از مقدار تغذيه آبخوان‌ها است. براساس برنامه چهارم توسعه، وزارت نيرو موظف است در طول 5 سال، 25 درصد (معادل 5/1 ميليارد متر مكعب) اضافه برداشت آب از ذخائر آب‌هاي زيرزميني را جبران كند كه در طول 2 سال گذشته، يك ميليارد متر مكعب جبران شده و نيم ميليارد متر مكعب هنوز محقق نشده است.

هشدار درخصوص بي‌آبي‌

دكتر پرويز كردواني كارشناس محيط زيست و استاد دانشگاه، گويش و بيان‌اش در اين زمينه هشدار دهنده است. وي در گفتگو با روزنامه اطلاعات مي‌گويد: تيتر بزنيد كه آب مثل انسان پير مي‌شود و مي‌ميرد و ما بايد كاري كنيم كه بيمار نشود و زندگي دراز داشته باشد.

وي هشدار مي‌دهد: تا 6 سال ديگر، انار خراسان ديگر وجود خارجي نخواهد داشت و تا 50 سال ديگر همه دشت‌هاي ايران بي‌آب و سدها غيرقابل استفاده مي‌شوند. ما اكنون 90 سد داريم و 90 سد ديگر در دست احداث است كه تا 10 سال ديگر سدهاي ايران ساخته مي‌شود؛ ولي حداكثر عمر مفيد سدهاي ما فقط 40 سال است و 50 سال ديگر برداشت آب از هيچ سدي ممكن نيست. غير از مناطق كوهستاني مانند زاگرس و البرز و...، آب نخواهيم داشت كه آن هم جوابگوي نيازهاي رو به فزوني، نخواهد بود.

دشت‌هاي كم آب‌

استان‌هاي فارس، خوزستان، خراسان جنوبي، كرمان، ايلام، كهكيلويه، بويراحمد، كرمانشاه، بوشهر، هرمزگان، اصفهان، يزد، چهارمحال و بختياري، سيستان و بلوچستان از استان‌هايي هستند كه با زندگي آن‌ها در سال زراعي 87 نسبت به متوسط بارندگي در دراز مدت، كم‌تر از ميانگين قابل قبول بوده و استان‌هايي كه سهم درخور اهميتي در توليد محصول كشاورزي داشته‌‌اند، داراي كم‌آبي‌‌اند كه مي‌تواند توليدات كشاورزي را با خطر مواجه كند.

با خشكسالي بيش‌تر، كشاورزان هرساله به حفاري چاه‌هاي هرچه ژرف‌تر روي مي‌آورند و مناطق شهري نيز مانند تهران از اين آسيب بي‌بهره نمي‌مانند و از نشست زمين آسيب مي‌بينند. نشست و رانش زمين و سست شدن لايه‌هاي خاك خشك، سبب افزايش آسيب به هنگام رخ دادن زلزله احتمالي شهرهاي كشور مي‌شود. پيش‌بيني‌هاي هواشناسي نيز همچنان حكايت از ادامه خشكسالي دارد.

دكتر كردواني از حفاري غيرمجاز 2000 حلقه چاه در كرمانشاه و 6000 حلقه چاه در قزوين مي گويد كه از سوي مردم و از روي ناچاري انجام شده است. وي مي‌افزايد: ولي سفارش من به آن‌ها اين است كه اين كار را براي حفظ منابع كم فعلي انجام ندهند. البته در گيلان، وضعيت به كلي فرق مي‌كند و نياز آب در آن‌جا تنها از ارديبهشت تا تيرماه است و بارندگي نيز زياد. در گيلان حتي با فاصله 10 متر امكان حفاري چاه هست، ولي اگر به هنگام، تغذيه نشود، آن‌جا نيز خطر كمبود آب وجود دارد.

آب‌بندان‌ها

از عوامل تشديدكننده كم‌آبي، زدن چاه ژرف و به كارگيري موتور پمپ و لوله انتقال آب و برداشت، بيش از نفوذ آب از آب‌هاي زيرزميني است.

يكي از راه‌كارها را دكتر كردواني در آب‌بندان‌ها مي‌داند و سفارش مي‌كند كه براي تغذيه آبخوان‌ها بايد به سراغ آن‌ها رفت تا آب چاه‌ها را بالا بياورد و ذخيره آب آبياري شاليكاري فرادست آيد. كندن آب بندان‌ها كه سنت ديرينه‌اي است، هم تغذيه كننده مخازن آبي زميني است، هم مي‌توان در آن‌ها ماهي پرورش داد؛ ولي در جاهاي ديگر غير از گيلان، تراز آب شيرين و دريا يكي شده و در بسياري جاها آب شور دريا به آب شيرين زيرزميني راه يافته و بدبختانه برخلاف گيلان در همه دوره سال به آب نياز است و بطور مستمر آب برداشت مي‌كنند و هر قدر منطقه خشك‌تر باشد، احتمال اين كه به كلي از آب بي‌بهره شود وجود دارد، مانند دشت مشهد و منطقه رفسنجان.‌

برداشت آب از منابع آب زيرزميني كشور، معمولا 68 ميليارد متر مكعب بوده كه 6 ميليارد از اين ميزان، برداشت مازاد است و امسال خشكسالي، اضافه برداشت را تا 50 درصد افزايش داد.

كشاورزي؛ مصرف‌كننده اصلي آب‌

بخش كشاورزي با مصرف 90 درصد آب آبخوان‌ها، در رده نخست مصرف‌كنندگان آب قرار دارد و گمان نمي‌رود كسي نداند كه منابع آب آزاد، محدود است و امكان نابودي آن وجود دارد. طي 20 سال گذشته، آب آبخوان‌هاي كشور تا 15 متر در مجموع كاهش داشته، درحالي كه براي برگشت طبيعي به حالت اوليه يك سفره زيرزميني، به هزاران سال زمان نياز است.

دكتر كردواني مي‌گويد: اكنون از ژرفاي 350 متري آب مي‌كشند، درحالي كه سي سال قبل از اعماق 7 يا 8 متري آب قابل برداشت بود. براي جلوگيري از بروز چنين وضعيتي بايد خود مردم در دهه 60 استفاده از 90 درصد چاه‌ها را متوقف مي‌كردند تا اكنون پديده آب شور نداشته باشيم. آب كنوني ما 4 برابر بيش از استاندارد جهاني دچار شوري است و به همين دليل است كه علف‌هاي هرز پاي درخت‌ها مي‌ميرند؛ و اين يك هشدار است. البته درختان پسته به شوري مقاوم هستند اما استمرار اين شوري آنان را نيز از پاي درمي‌آورد.

اكنون به سبب همين شوري، محصول هر درخت انار در خراسان به 200 گرم رسيده كه خطر جدي محسوب مي‌شود.

جيره‌بندي آب آشاميدني‌

اين عضو هيئت علمي دانشگاه تهران مي‌‌افزايد: در استان خراسان به سه‌گونه، باران، جريان آب‌هاي سطحي و منابع آب زيرزميني، نياز به آب تامين مي‌شود. كه درحال حاضر دو گزينه اول و دوم منتفي شده و به سد دوستي نيز اميدي نيست و تنها تكيه به آب‌هاي محدود و بيمار زيرزميني است.

وي ادامه مي‌دهد: در خراسان، پارسال حتي آب آشاميدني جيره‌بندي شد. ولي امسال كار نادرستي كردند و چاه زدند تا آب را جيره‌بندي نكنند. پيش‌تر جهرم صادركننده ميوه بود. ولي اكنون صادركننده زغال است، و متاسفانه اين زغال از درخت‌هاي ميوه‌اي است كه بي‌آب مانده و خشكيده‌‌اند. حكايت ما حكايت خانواده‌اي‌ست كه از پس انداز مي‌خورد و نمي‌داند روزي اين پس‌انداز ته مي‌كشد.

دگرگوني بافت خاك‌

گستره خشكسالي بي‌مرز است و شهر و روستا را به يكسان درگير مي‌كند. همچنين با افت منابع آب، آب فاضلاب به آن راه يافته و آلوده‌اش مي‌كند. رساندن هزاران تانكر آب به روستا نيز راه چاره نيست و مهاجرت روستائيان بي‌آب مانده به شهرها و پديدآوردن حاشيه نشين‌ها، به كمبود و بي‌كيفيت شدن آب آشاميدني شهري نيز مي‌انجامد. از پيامدهاي ديگر برداشت بي‌مرز آب پايين رفتن كيفي آب و فرونشست خاك است و با نشست خاك، آب‌هاي شور به آب‌ شيرين راه پيدا مي‌كند. از شناسه‌هاي ديگر افت آب زيرزميني، دگرگوني بافت خاك و برهم خوردن پايداري آن است و نشست لايه‌هاي مختلف آن، منجر به بيابان‌زايي مي‌شود.

واگذاري مسئوليت به مردم‌

يك كارشناس آب‌هاي زيرزميني تهران مي‌گويد: در زدن كانال براي جمع‌آوري آب‌هاي سطحي كوتاهي شده است. اصولا برخورد اداري با مشكل آب تاكنون جواب نداده و بايد مسئوليت به بخش خصوصي و خود مردم واگذار شود و با نصب كنتور برروي چاه‌ها توسط تشكيلات مردمي، استفاده از منابع آبي راكه بسيار محدودند، كنترل كرد.

وي با عنوان اين كه هميشه سفره آب‌هاي زيرميني از حوضچه‌ها و دامنه‌ها تغذيه مي‌شود، ادامه داد: متاسفانه به اين مهم توجه كافي نشده و در دوره خشكسالي پي چاره دويدن بي‌فايده است. البته بي‌توجهي به پژوهش‌هاي دانشگاهي همه برنامه‌ريزي‌ها را به بن‌بست دردناكي مي‌كشاند و مانع از گره‌گشايي مشكلات مي‌شود.

اين كارشناس محيط زيست، زيان شور شدن و نابودي سفرهاي آب زيرزميني را متوجه دستگاه‌هاي خدماتي و صنعتي نيز مي‌داند كه سر و كارشان با آب است و چرخ صنعت‌شان بي‌آب نمي‌گردد و اگر اين چرخ باز ايستد، كاهش اشتغال و ورشكستگي و بيكاري از پيامدهايش است.

وي اعتقاد دارد، آب يكي از اصلي‌ترين پايه‌هاي توسعه اقتصادي و اجتماعي است و پيروزي در اين وادي، بستگي به دسترسي به آب به لحاظ كمي و كيفي دارد و داشتن يك محيط زيست پايدار تنها با وجود آب ممكن است.

آب؛ بنياد كشاورزي‌

وي آب و خاك را از عناصر بنيادي توليد فرآورده‌هاي كشاورزي و چگونگي محصول كشاورزي را بسته به كيفيت آبياري مي‌داند؛ و مي‌گويد: ولي كمبود آب موجب مي‌شود مثلا سبزيجات با آب فاضلاب جاري در سطح زمين آبياري شود.

وي با يادآوري اين كه بيش از نيمي از آب‌هاي مورد نياز آشاميدني، كشاورزي و صنعتي از آب‌هاي زيرزميني تامين مي‌شود، رو به نابودي گذاردن اين منبع را هشدار جدي مي‌خواند و مي‌گويد: برداشت بيش از اندازه توان، افزون براين كه از كيفيت آب به شكل محسوس كاسته، سبب بيلان منفي در سفره‌هاي زيرزميني شده و تعادل كيفي و كمي را در منابع نهفته در دل خاك در بسياري از مناطق و دشت‌ها به هم زده است.

اين كارشناس، احياي سفره‌هاي آب زيرزميني و افت كمي و كيفي را تنها با سدسازي و ايجاد سازه‌ها شدني نمي‌داند و با برشمردن برخي ايرادهاي اساسي سدها، ابراز مي‌كند كه مي‌بايست از ميزان بهره‌وري از سفره آب زيرخاكي از طريق چاه‌ها و كاريزها كاست و از استفاده بي‌رويه جلوگيري كرد.

علي درويشي‌

codex24x

page05

ارسال خبر از طريق ايميل

نسخه مناسب چاپ

PDF صفحات روزنامه